- 1 Zabytkowy folwark doczeka się remontu? (30 opinii)
- 2 Wojna szpiegów nad Zatoką Gdańską (91 opinii)
- 3 85. rocznica wybuchu II wojny światowej (818 opinii)
- 4 Słynna wizyta cyrku Hagenbecka w Gdańsku (67 opinii)
- 5 Otwórzcie drzwi i serca dla uchodźców. Z Gdańska (29 opinii)
- 6 "Kolonie" nad jeziorem Zaspa (111 opinii)
Jak Wrzeszcz z ruin odbudowano. O Grunwaldzkiej Dzielnicy Mieszkaniowej
Powojenna odbudowa Gdańska, a zwłaszcza Wrzeszcza, miała na celu nie tylko zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych, ale również wymiar ideologiczny. Celem narzuconej odgórnie architektury socrealizmu było umocowanie nowego porządku ustrojowego w odradzającej się Polsce. Choć plan Grunwaldzkiej Dzielnicy Mieszkaniowej zrealizowano tylko częściowo, to jego ogólne założenia wciąż są kontynuowane.
Dla architektów i urbanistów odbudowa miasta była gigantycznym wyzwaniem - szczególnie w sytuacji, gdy istniał gigantyczny głód mieszkaniowy. Była zarazem wielką szansą na zmiany, których wykonanie wcześniej było praktycznie niemożliwe.
Zniszczenia i szansa na zmiany
Warto przy tym podkreślić, że wbrew współczesnym wyidealizowanym wyobrażeniom przedwojenne miasta trapiły problemy m.in.:
- skrajnego przeludnienia i ciasnoty,
- substandardowych warunków życia - zwłaszcza w suterenach czy oficynach, pozbawionych światła dziennego i toalet, stanowiących zaplecze bogato zdobionych kamienic w pierwszej linii zabudowy, które dzisiaj stanowią obiekt "romantycznej" nostalgii,
- niewielkich połaci terenów zieleni i przestrzeni zabaw dla najmłodszych - pomimo znacznego przyrostu naturalnego,
- zanieczyszczenia powietrza i wody, lokowania fabryk i domów w bezpośrednim sąsiedztwie,
- wielu nawarstwiających się błędów i zapóźnień z poprzednich epok w zakresie układów komunikacyjnych oraz infrastruktury techniczno-przesyłowej.
Nowoczesne miasta dla klasy robotniczej
Oczywiste stało się zatem podjęcie decyzji o odbudowie miasta w nowej formie - dostosowanej do współczesnych potrzeb i korygujących dawne układy przestrzenne.
Na to wszystko nakładał się nowy ustrój i hasła budowy miast dla klasy robotniczej. Państwo miało zapewnić niespotykany dotychczas komfort zamieszkania, ale jednocześnie wprowadzić w przestrzeń publiczną socrealistyczne formy architektoniczne podkreślające nowy socjalistyczny porządek.
Socrealizm jedyną dopuszczalną formą architektoniczną
Narzucony odgórnie w Związku Radzieckim i krajach będących w bezpośrednim oddziaływaniu Związku (w tym w Polsce) styl architektury socrealizmu przełożył się na realizację w Polsce m.in.:
- Nowej Huty - pierwotnie jako osobnego miasta, potem dzielnicy Krakowa,
- tzw. Nowych Tychów,
- alei Pokoju w Częstochowie,
- odbudowy i przebudowy pl. Ratajskiego i pl. Wielkopolskiego w Poznaniu,
- Pałacu Kultury i Nauki, Marszałkowskiej Dzielnicy Mieszkaniowej, osiedli na Muranowie i Pradze w Warszawie,
- Kościuszkowskiej Dzielnicy Mieszkaniowej we Wrocławiu,
- Śródmiejskiej Dzielnicy Mieszkaniowej w Szczecinie,
- Grunwaldzkiej Dzielnicy Mieszkaniowej w Gdańsku.
Czym jednak był socrealizm w architekturze? W bardzo dużym uproszczeniu czerpał wzorce z architektury klasycystycznej i monumentalnej, uzupełnionej o szereg motywów ideologicznych. Architektura (i urbanistyka) miały wyrażać potęgę państwa oraz idei socjalizmu.
Styl socrealizmu narodził się w latach 30. XX wieku w Związku Radzieckim. Obecnie w mocno zmodyfikowanej formie wciąż jest wykorzystywany w nowym budownictwie w Korei Północnej, Chinach czy na Białorusi.
Grunwaldzka Dzielnica Mieszkaniowa przedmiotem badań
Z naszego punktu widzenia najciekawszy jest oczywiście projekt Grunwaldzkiej Dzielnicy Mieszkaniowej, czyli planu odbudowy Wrzeszcza w rejonie tytułowej al. Grunwaldzkiej. Nazwa ta w sposób bezpośredni odnosi się do wspomnianych wyżej projektów MDM, KDM czy ŚDM.
Obszar GDM-u stał się jednym z zagadnień działalności Biura Architekta Miasta, które chce zmierzyć się z tematyką "Kłopotliwego Dziedzictwa" z okresu PRL - zwłaszcza w kontekście Wrzeszcza.
Kłopotliwe dziedzictwo odbudowy Wrzeszcza
W tym celu rozważane jest sformowanie - na wzór Młodego Miasta i Polskiego Haka - Rady Interesariuszy GDM-u, czyli zespołu osób związanych z tym obszarem, m.in. zarządców nieruchomości i wspólnot mieszkaniowych, przedsiębiorców oraz lokalnych działaczy społecznych celem wypracowania podejścia do tego obszaru Gdańska w zakresie remontów i przebudowy.
Działania te są podejmowane jako element projektu AR.C.H.ETICS realizowanego w ramach europejskiego programu Urbact i na ten moment skupiają się głównie wokół próby zdefiniowania dziedzictwa socrealizmu w Gdańsku.
- Należy jednoznacznie podkreślić, że celem projektu nie jest propagowanie symboliki bądź idei słusznie minionych ustrojów politycznych - wyjaśnia Grzegorz Sobczyk z Biura Architekta Miasta. - Definicji "kłopotliwego dziedzictwa" jest bardzo wiele. Na potrzeby projektu przyjęliśmy, że mówimy o takim, które z powodu czasów powstania bądź historii jest niejednoznacznie odbierane. To także dziedzictwo, które nie funkcjonuje w powszechnej świadomości, przez co jego wartości architektoniczne, kultura i społeczne są dla większości społeczeństwa po prostu nieznane. Zazwyczaj są to obiekty związane z reżimami totalitarnymi.
Wyjątkowa forma wrzeszczańskiego socrealizmu
Podczas ubiegłotygodniowego spotkania BAM na temat historii GDM-u zwrócono uwagę na kilka cech, które odróżniają wrzeszczański GDM od wzorcowego warszawskiego MDM-u. Są to m.in.:
- znaczne uproszczenie formy architektonicznej i urbanistycznej,
- bardzo ograniczony detal i zredukowana praktycznie do zera architektura "pomnikowa",
- znaczne ograniczenie wyburzeń i wkomponowanie starej tkanki w nowy kształt dzielnicy.
Ten ostatni element należy traktować jako wyjątkowy, ponieważ oznaczał najczęściej uszanowanie dorobku niemieckich architektów, którzy po wojnie (a w przypadku Gdańska także szeroko pojętego okresu germanizacji) niezależnie od daty urodzenia i poglądów politycznych byli - delikatnie to ujmując - oceniani negatywnie.
Grunwaldzka główną osią nowej nadmorskiej aglomeracji
- Niemal natychmiast po objęciu Gdańska przez polską administrację rozpoczęto opracowanie koncepcji nowego Gdańska, a właściwie całego Trójmiasta. Ścierały się tutaj dwie wizje: Władysława Czernego, który optował za koncepcją "Wielkiego Gdańska" z miastami satelitarnymi wokół - w tym Gdynią oraz Kamila Lisowskiego z utworzeniem Trójmiasta [jako jednego zespołu - dop. red.], gdzie nie negowano znaczenia Gdyni. W ten sposób powstała koncepcja przebudowy al. Grunwaldzkiej jako głównej osi komunikacyjnej aglomeracji, co wiązało się z jej poszerzeniem i rozbiórką tego, co jeszcze pozostało po wojnie - mówi Klaudiusz Grabowski z Muzeum Gdańska.
W przypadku Wrzeszcza oznaczało to "przesunięcie" linii zabudowy o jeden rząd kamienic, wydzielenie torowiska tramwajowego oraz budowę drugiej, wschodniej jezdni (tj. po stronie torów kolejowych).
Wrzeszcz jako ośrodek handlu, usług i gastronomii
Ponieważ Wrzeszcz znalazł się w dogodnej lokalizacji na nowej trasie komunikacyjnej i zdecydowanie mniej ucierpiał podczas wojny niż Śródmieście Gdańska, bardzo szybko zyskał sympatię nowych gdańszczan nie tylko jako miejsce zamieszkania, lecz również dokonywania zakupów czy punkt na mapie gastronomii odradzającego się miasta.
Nie można też zapominać o Politechnice Gdańskiej, na której już w październiku 1945 r. odbyły się pierwsze zajęcia dla studentów, przy czym kilka tygodni później niezbędna była zimowa przerwa ze względu na problem z niedogrzaniem pomieszczeń.
- W założeniu urbanistycznym zaproponowanym przez zespół Kamila Lisowskiego Wrzeszcz zajmuje ważną, centralną rolę. Grunwaldzka była jednym z najważniejszych elementów aglomeracji pod względem handlu i usług. Następny plan zatwierdzony w 1952 r. pod kierownictwem Stefana Liera skorygował te ustalenia - zmniejszono wskaźnik handlu i usług w Śródmieściu, gdzie odbudowę realizowano jako osiedle robotnicze, a zwiększono właśnie we Wrzeszczu - zwraca uwagę Grabowski.
![Historia największego gdańskiego domu towarowego w PRL-u](https://s-trojmiasto.pl/zdj/c/n/2/3387/150x100/3387375__c_27_33_623_435__kr.webp)
![Dom Kupca - zapomniana świątynia handlu we Wrzeszczu](https://s-trojmiasto.pl/zdj/c/n/2/2806/150x100/2806762__c_333_103_467_337__kr.webp)
Głównie ustalenia urbanistyczne dla odbudowanego Wrzeszcza zakładały m.in.:
- traktowanie alei Grunwaldzkiej jako głównej osi z koncentracją handlu i usług,
- utworzenie powiązań poprzecznych w stronę lasu (Parku Jaśkowej Doliny),
- lokalizacją w osiach poprzecznych jw. ważnych gmachów: Domu Kultury (w parku De Gaulle'a
), Dzielnicowej Rady Narodowej (na przedłużeniu obecnej ul. Dmowskiego
) oraz kina (skwer Walentynowicz
),
- utworzenie "placu centralnego" - pl. Czerwonych Gitar
,
- podtrzymanie istnienia dawnego rynku wrzeszczańskiego - obecnie skwer z fontanną i kantorem przed GCH Manhattan
,
- budowy osi pieszej równoległej do al. Grunwaldzkiej - zrealizowanej tylko częściowo jako ulica (deptak) Czarnieckiego
, która miała wchodzić wprost do parku Uphagena
z gmachem teatru,
- "wyprostowania" ul. Słowackiego
tak, by łączyła się bezpośrednio z wiaduktem nad torami kolejowymi i ul. Kościuszki,
- likwidacji tzw. Wysepki
i "wyprostowania" alei Grunwaldzkiej lub/i wprowadzeniu drugiej pierzei od strony lasu (niezrealizowane),
- "przebicia" ul. Partyzantów do ul. Jaśkowa Dolina przez ul. Pniewskiego
(zrealizowane ostatecznie w innej formie) i dalej włączenie jej w ciąg ul. Matejki
(przed wojną ulica ta nie łączyła się z ul. Jaśkowa Dolina),
- przeprowadzenia przez środek obecnego kampusu PG drogi równoległej do ul. Do Studzienki,
- wprowadzenie dominanty wysokościowej - zrealizowanej ostatecznie jako wieżowiec Olimp
.
Co ciekawe, żadna z koncepcji nie przewidywała budowy dużego dworca kolejowego, choć
sytuowano jego nowy gmach w osi ul. Klonowej, podczas gdy przed wojną dworzec znajdował się bliżej ul. Dmowskiego.
(Na potrzeby artykułu zastosowano współczesne nazewnictwo ulic i placów).
![Nowy dworzec we Wrzeszczu wreszcie otwarty](https://s-trojmiasto.pl/zdj/c/n/2/3601/150x100/3601192__kr.webp)
![Jedno miejsce, różne lata: dworzec we Wrzeszczu](https://s-trojmiasto.pl/zdj/c/n/2/3393/150x100/3393070__c_124_84_899_628__kr.webp)
Wielki niezrealizowany plan budowy GDM-u
Koncepcja GDM-u została zrealizowana tylko częściowo - główna koncentracja prac nastąpiła na odcinku od ul. Miszewskiego
Śmierć Józefa Stalina (1953 r.), koniec epoki stalinizmu i wreszcie oficjalne odstąpienie od idei socrealizmu w 1956 r. na Ogólnopolskiej Naradzie Architektów przełożyły się w całej Polsce na modyfikację dotychczasowych projektów odbudowy oraz rozbudowy miast.
![Trójmiasto roku 2020: autostrady i kilka linii SKM. Wizja aglomeracji sprzed pół wieku](https://s-trojmiasto.pl/zdj/c/n/2/2817/150x100/2817274__c_138_2_829_599__kr.webp)
![Gdańsk końca lat 90.: pomysły na rozwój miasta na kolejne dekady](https://s-trojmiasto.pl/zdj/c/n/2/3205/150x100/3205607__c_49_0_945_683__kr.webp)
Koniec socrealizmu i powrót do modernizmu
W przypadku Grunwaldzkiej Dzielnicy Mieszkaniowej oznaczało to m.in.:
- lokalizację punktowców przy pl. Czerwonych Gitar, który to plac znacznie ograniczono pod względem powierzchni,
- budowę Cristalu i bloku mieszkalnego tuż za nim w modernistycznym stylu przy zmodyfikowanym jw. kształcie pl. Czerwonych Gitar,
- budowę biurowca Biura Projektów Budownictwa Komunalnego przy ul. Uphagena
- najwyższego budynku biurowego w Gdańsku przed budową Zieleniaka,
- wzniesienie biurowca Gdańskiego Biura Projektów Budownictwa Komunikacyjnego (obecnie znajduje się tutaj Galeria Bałtycka
),
- budowę wspomnianego wcześniej Olimpu - najwyższego w tamtym czasie budynku mieszkalnego w miejsce wcześniej planowanej dominanty socrealistycznej.
- Jak wynika ze wspomnień architektów, byli oni bardzo niezadowoleni z narzuconego stylu socrealizmu i wyczekiwali powrotu do nowoczesnych form modernizmu - zwraca uwagę Klaudiusz Grabowski.
Największą zmianą w tym czasie było jednak wejście z inwestycjami w nowe obszary Gdańska, a w kolejnych latach przejście w tryb budownictwa na wielką skalę: m.in. w 1959 r. - budowa pierwszego bloku na Przymorzu Małym, cztery lata później początek zabudowy Przymorza Wielkiego.
![Po Cristalu został neon i wspomnienia](https://s-trojmiasto.pl/zdj/c/n/2/3209/150x100/3209999__c_28_0_955_690__kr.webp)
![Historia zabudowy Przymorza](https://s-trojmiasto.pl/zdj/c/n/2/1351/150x100/1351870__c_468_504_3220_2327__kr.webp)
Plan odbudowy Wrzeszcza wciąż podstawą działań miasta
Dzisiaj, choć od pierwszych planów odbudowy Wrzeszcza minęło ponad 70 lat, nadal wiele rozwiązań z tamtych lat jest kontynuowanych - z dostosowaniem do współczesnych realiów, jak przebudowa placu Czerwonych Gitar czy budowa trasy Nowa Politechniczna.
Jednocześnie na nadanie ostatecznego kształtu oczekuje kilka obszarów np. skwer Walentynowicz, tzw. Kwartał Wstydu
![Kwartał Wstydu przy ul. Partyzantów wg studentów architektury](https://s-trojmiasto.pl/zdj/c/n/2/2943/150x100/2943878__kr.webp)
![Studenckie wizje zagospodarowania skweru Walentynowicz](https://s-trojmiasto.pl/zdj/c/n/2/2606/150x100/2606503__c_195_131_647_468__kr.webp)
![Trójmiasto, lata 60. i 70.](https://s-trojmiasto.pl/zdj/c/n/69/3462/405x405/3462826__kr.webp)
Trójmiasto, lata 60. i 70.
Rozpocznij quizMiejsca
Opinie wybrane
-
2023-12-02 15:40
(7)
Zaraz prawdopodobnie zbuduja wysokosciowce zamiast starego Macdonalna i Manhattanu. No i na rogu Grunwaldzkiej i Jaskowej miasto pozwolilo na przewyzszenie okolicznej zabudowy... wielka szkoda. Mysle, ze w Oliwie jest jeszcze troche miejsca na tego typu budynki, aby nie szpecic innych dzielnic.
- 76 31
-
2023-12-04 10:48
co by tu jeszcze ..... panowie
- 2 0
-
2023-12-03 05:57
I dobrze (1)
Chcesz zabytków , jedź do Gdańska.
Wrzeszcz ma inny charakter, nigdy nie był i nie będzie dzielnicą turystyczną.
Chyba nie jesteś stąd bo nie rozumiesz po co jeździło się do Wrzeszcza a po co do Gdańska- 7 10
-
2023-12-03 15:43
Wychowałem się we Wrzeszczu i pamiętam Grunwaldzką jako bardzo prestiżową ulicę z domami towarowymi, z restauracjami, niedużymi parkami, przyjazną zarówno pieszym, jak i samochodom i dobrze funkcjonującą komunikacją miejską. Było to najlepsze miejsce do zamieszkania. Dzisiaj panuje nieład architektoniczny i funkcje obniżające jej prestiż..
- 17 1
-
2023-12-02 16:55
(3)
Oliwa nie jest dzielnicą na wysoką zabudowę. To dzielnica kameralna, pełna zieleni, starej ciekawej zabudowy. Wprowadzenie nowej wysokiej zabudowy, nie licującej z obecnym charakterem tej dzielnicy, tylko zepsuje jej charakter. Już tego jest przykład w postaci wysokościowca w pobliżu hali Oliwia.
- 33 6
-
2023-12-02 20:50
Mialem na mysli okolice Oliwy, w ktorej juz jest wysoka zabudowa.
- 7 1
-
2023-12-02 18:27
(1)
A Wrzeszcz to niby jaki. Wprawdzie nie wieś jak Oliwa, ale nie potrzebuje niszczenia wysoką zabudową. Zniszczyć dzielnicę jest bardzo łatwo.
- 30 7
-
2023-12-03 06:51
wyprowadz się do Braniewa, będziesz miał niską zabudowę
- 9 18
-
2023-12-02 17:09
Przede wszystkim wyrzucić wszystkie banki, itp. z Grunwaldzkiej (3)
Wtedy wróci tam życie
- 120 19
-
2023-12-03 08:55
Ręce precz od Wrzeszcza, wystarczy go ożywić przez wyrzucenie banków, operatorów sieci komórkowej, lumpeksy,, Biedronki itp. Układ architektoniczny pozostawić, nie wprowadzać chaosu., nie wciskać koszmarków na siłę.
- 10 5
-
2023-12-03 05:53
I co w to miejsce?
Żabki? Gdyby był tam konsument nie trzeba było by wynajmować instytucjom.
A tak ruch jest w bałtyckiej, kiedyś w Manhattanie.
Nawet w metropolii zajezdnia i plajta.- 6 2
-
2023-12-02 18:24
Niech się Biuro Architekta Miasta zajmie inną dzielnicą, bez nich Wrzeszcz sobie poradzi.
- 12 4
-
2023-12-02 15:51
Ludzie zasługują w końcu na to, aby tą ulicę wpuścić w kanał, czyli w tunel. (14)
Kosztami obciążyć kierowczyków. Np. wprowadzając obowiązkowe winiety. Dodatkowa opłata również za trucie środowiska. Ta przelotówka to koszmar dla ludzi i środowiska.
- 74 161
-
2023-12-03 10:30
przebieg pod ziemią piękny pomysł
tak robią u sąsiadów i w innych bogatszych krajach, są to raczej półtunele
- 2 4
-
2023-12-03 08:32
A ten nawiedzony głupek swoje!! W domu mają go pewnie dosyć!!!!
- 5 3
-
2023-12-03 05:04
Bardzo slusznie prosze pani.
IOpodatkowac banki knajp8arzy kierowcow I handliwcpw z Manhattanu.
- 4 0
-
2023-12-02 20:30
Ta ulica jest jedną z najważniejszych - do tego stopnia że przestraszono się jej paraliżu i nie poprowadzono tramwaju ul Do Studzienki aż do skrzyżowania właśnie z Grunwaldzką.
- 3 0
-
2023-12-02 17:29
Z emocjami i rozsądkiem jest tu problem. (1)
- 15 3
-
2023-12-02 19:23
Jak u każdego l.ewaka
- 14 8
-
2023-12-02 16:55
(2)
ty jesteś koszmarem dla swojego ojca i reszty ludzi. Wracaj do lasu a jak będziesz chciała odwiedzić miasto to sama płać za obowiązkową winietę.
- 35 7
-
2023-12-03 05:17
Powietrze
- 4 2
-
2023-12-03 05:17
W lesie przynajmniej czysto
A tu tacy smiecoarze jak ty benzyna truja swieze powoeyrze.
- 2 13
-
2023-12-02 16:14
Maryjo i Jezusie... (1)
Jak Bóg chce kogoś ukarać, to odbiera mu rozum...Domyślam się, że w tym przypadku rozum poległ wskutek ucisku naczyń krwionośnych spowodowanych przez kask i rowerowe rajtuzy :-)
Pozdrawiam, już tylko to pozostało...- 51 13
-
2023-12-03 05:06
Tobie juz odebral
A to od wdychania oparow benzyny ze swpjej bryki
- 3 18
-
2023-12-02 16:05
(2)
Takie brednie w internietach to koszmar dla ludzi rozsądnych. Powinna od tego być opłata. I jeszcze jedna, dodatkowa, za hejt wobec zmotoryzowanych.
- 74 13
-
2023-12-03 05:05
Jak sie ma holdzwagiena czy co to nalezyplacic pidatki. (1)
I nie ma zmiluj.
- 2 13
-
2023-12-04 11:15
A po jakiemu to?
- 2 0
Portal trojmiasto.pl nie ponosi odpowiedzialności za treść opinii.