- 1 Taksówki droższe i trudniej dostępne (261 opinii)
- 2 Plaga rowerowych wraków w Trójmieście (210 opinii)
- 3 Duży problem z Parkiem Przemian (41 opinii)
- 4 Koniec połowów na Oksywiu. Co z kutrami? (254 opinie)
- 5 Zejście do zbiornika spłynęło z deszczem (78 opinii)
- 6 Trudne życie lokatorów gminnej kamienicy (339 opinii)
Wille Trójmiasta: Dom żydowskiego fabrykanta i nazistowski ośrodek
Willa Kona przy Jaśkowej Dolinie we Wrzeszczu
Willa Kona powstała w połowie lat 20. XX wieku. Obiekt przeszedł jednak gruntowną modernizację w latach 2013-2016.
Na pierwszy rzut oka można powątpiewać, czy okazały budynek stojący pod adresem ul. Jaśkowa Dolina 71 w ogóle jest obiektem historycznym. A jednak tak. Co więcej, jego losy wiążą się z pewnym kontrowersyjnym fabrykantem żydowskiego pochodzenia oraz... nazistowską organizacją społeczną.
W kolejnym odcinku cyklu opisującego wyjątkowe wille, pałace i dworki Trójmiasta pozostajemy w Jaśkowej Dolinie. Tym razem jednak uwagę przenosimy z jej środkowej części, gdzie znajduje się bajkowa willa Henkenafa, na część zachodnią, bliższą Morenie. Do miejsca, gdzie do 1945 r. stała ostatnia willa w tym rejonie, otoczona dużym ogrodem i ze stawem zlokalizowanym od frontu, od strony szosy.
Fabrykant z "Manchesteru Wschodu"
Jej właścicielem był Oskar Kon, a właściwie Oszer Kon - urodzony w 1870 r. w chasydzkiej rodzinie łódzki Żyd. Dzięki konsekwencji (i środkom finansowym) ojca oraz wuja odebrał wykształcenie nie tylko w żydowskiej, religijnej szkole, ale również świeckie. Był pracowity i dość zawzięty. Powoli gromadził doświadczenie, jak i kapitał (i to mimo początkowej plajty, kiedy w 1889 r. zbankrutował założony przez niego warsztat tkacki).
Zrobił karierę w czasach, kiedy Łódź - zwana "Manchesterem Wschodu" - gwałtowanie rozwijała się jako potężny ośrodek przemysłu włókienniczego. Pracował na stanowiskach urzędniczych (doszedł do pozycji dyrektora sprzedaży) w dużej fabryce bawełny, zwanej Widzewską Manufakturą, która wówczas należała do znanych fabrykantów: Juliusza Kunitzera i Juliusza Heinzla. Tuż przed wybuchem I wojny światowej nabył pakiet większościowy tego przedsiębiorstwa i został jego prezesem.
"Król Widzewa"
Już na przełomie XIX i XX w. udało mu się na zakupionej działce przy ul. Piotrowskiej 43, w miejscu po wyburzeniu znajdującego się tam domu, wybudować reprezentacyjną, nową kamienicę czynszową.
Zaczął obracać akcjami różnych spółek, a także nabywać co atrakcyjniejsze grunty. Pozował na filantropa, ale uważany był za osobę, która wyzyskuje pracujących u niego w fabryce robotników.
Sam mieszkał w pałacyku przy ul. Targowej 61 w Łodzi. Dziś mieści się tu rektorat łódzkiej "Filmówki", czyli Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej im. Leona Schillera.
Ze względu na zbity majątek i rozległe wpływy Kon zwany był "Królem Widzewa".
Inwestycja Kona w Wolnym Mieście
Co więc sprowadziło Oskara Kona do Gdańska? Nie mamy pewności, czy odwiedził miasto chociaż raz w Gdańsku w okresie międzywojennym, ale faktem jest, że w połowie lat 20. XX w. na jego zlecenie zbudowano okazałą willę (Landhaus Jäschkental). Wynajmowano tam mieszkania, zwykle dla 2-3 osób (oczywiście lepiej sytuowanych).
W okresie międzywojennym willa Kona, przypisana początkowo do adresu Jäschkentaler Weg 49, była formalnie zaliczana do Piecek (Pietzkendorf). Jako ciekawostkę można wskazać, że właśnie w tym budynku odbyło się przynajmniej jedno (w styczniu 1938 r.) spotkanie lokalnego, piecewskiego oddziału Gminy Polskiej-Związku Polaków, a więc najważniejszej i największej zarazem organizacji gdańskich Polaków w Wolnym Mieście.
"Wykupywanie Gdańska i Sopotu przez Polaków i Żydów"
Nie tylko Kon podjął decyzję, by ulokować majątek w nieruchomościach, które szczególnie na początku lat 20. XX w. były przede wszystkim w samym Gdańsku i Sopocie dość atrakcyjne. Wynikało to m.in. z faktu, że spora część wcześniejszych, niemieckich właścicieli decydowała się na wyprowadzkę z Wolnego Miasta i starała się znaleźć kupców na swoje domy, wille czy działki. Część zresztą była z nich do tego zmuszona sytuacją, np. bankructwami wcześniej dobrze prosperujących firm, które upadały z powodu nowych granic celnych, odcięcia od naturalnych rynków zbytu, braku zamówień ze strony państwa niemieckiego itd.
Gdańska prasa niemiecka grzmiała w tym czasie i biła w alarmistyczne tony, że "Gdańsk i Sopot jest wykupywany przez Polaków (i Żydów)".
Ten proces faktycznie miał wyraźnie miejsce w omawianym czasie, ale też nigdy nie przyjął skali, która zagroziłaby przytłaczającej dominacji kapitału niemieckiego na rynku nieruchomości w Wolnym Mieście.
Dom Wypoczynkowy NSV dla Matek
Pod koniec lat 30. XX w., w 1938 r., budynek został przejęty przez nazistowskie władze Gdańska. Nie było to nic nadzwyczajnego w ówczesnej sytuacji polityczno-ekonomicznej. Prowadzenie interesów czy perspektywa zachowania majątków przez żydowskich właścicieli było coraz trudniejsze. Żydzi sprzedawali (po zaniżonej cenie) albo w ogóle tracili akcje w przedsiębiorstwa oraz nieruchomości, które znajdowały się w Wolnym Mieście Gdańsku.
Willę Oskara Kona gdańscy hitlerowcy postanowili zaadaptować na nową funkcję - przestronnego, komfortowo wyposażonego Domu Wypoczynkowego NSV dla Matek. Po przeprowadzeniu niezbędnych prac nowy obiekt otwarto uroczyście z udziałem przedstawicieli partyjnej elity 16 grudnia 1938 r. Sam ośrodek zaczął funkcjonować z początkiem nowego 1939 r. Oferował miejsce jednorazowo dla 43 kobiet z dziećmi, które mogły w nim przebywać nie dłużej niż jeden miesiąc.
Czym była NSV?
NSV to skrót od (w tłumaczeniu na jęz. polski) Narodowosocjalistycznej Opieki Społecznej. Była to druga co do liczebności (po Niemieckim Froncie Pracy, czyli DAF) masowa organizacja w Rzeszy Niemieckiej, kiedy u władzy byli narodowi socjaliści. W roku wybuchu II wojny światowej NSV liczyła ok. 12,5 mln członków.
Jej korzenie sięgały 1932 r., kiedy powstała jako organizacja dobroczynna jednego z oddziałów berlińskiej NSDAP (Narodowosocjalistycznej Partii Niemieckich Robotników). Szybko jednak, wraz z rosnącymi wpływami samej partii hitlerowskiej, rozbudowano NSV, monopolizując tym samym niemal cały sektor działalności charytatywnej i społecznej w Niemczech. Odbyło się to kosztem głównie ewangelickiej Misji Wewnętrznej, katolickiej Caritas i struktur Niemieckiego Czerwonego Krzyża (ten ostatni zresztą też szybko został znazyfikowany).
Usługi świadczono rzecz jasna jedynie dla tych, których partia uznała za członków niemieckiej "wspólnoty narodowej" (Volksgemeinschaft). NSV organizowała zbiórki darów, darmowe lub bardzo tanie posiłki dla potrzebujących, profilaktykę przeciw gruźlicy, badania dentystyczne np. na terenach wiejskich czy akcje Dzieła Pomocy Zimowej (Winterhilfswerk). NSV prowadziła ponadto różnego rodzaju placówki: żłobki, przedszkola, sierocińce, domy matek, w tym i domy wypoczynkowe, jak opisany wyżej.
Powojenne losy Kona
Oskar Kon przeżył wojnę, w przeciwieństwie do większości łódzkich Żydów (w tym i członków jego rodziny). Krótko po wybuchu II wojny światowej pracował jako dozorca w pałacyku, który dotąd należał do niego (już na początku okupacji własność żydowska została skonfiskowana przez władze niemieckie).
Od zagłady uratowały go środki zdeponowane jeszcze w okresie międzywojennym w banku w Szwajcarii. Jednym słowem zdołał siebie oraz małżonkę "wykupić". W obstawie esesmanów wyjechał do Genewy, gdzie przekazał przechowywane tam aktywa Niemcom, a ci w zamian pozwolili mu opuścić Europę. Kon trafił wpierw do Meksyku, następnie do Argentyny. Na utrzymanie zarobił, spekulując na rynku finansowym. Zmarł w 1961 r. O swoich krewnych nie zapomniał - wujowi, dzięki któremu zdobył wykształcenie, postawił nawet pomniki.
Powojenne losy willi w Jaśkowej Dolinie
Willa Kona przetrwała wojnę, podobnie jak większość reprezentacyjnych budynków w Jaśkowej Dolinie. Przez wiele lat w opisywanym budynku mieściło się pogotowie opiekuńcze. Po wyprowadzce tej instytucji willa zaczęła niszczeć.
Pod koniec lat 80. miejsce to zasłynęło tym, że Gdański Ośrodek Telewizyjny kręcił tu teatr telewizji "Morfina" według Michaiła Bułhakowa, w reżyserii Krzysztofa Babickiego.
W 2011 r. znalazł się prywatny inwestor, który zakupił, a następnie w latach 2013-2016 przeprowadził gruntowny remont i przebudowę Willi Kona. Dziś pełni ona funkcje biurowe.
O autorze
![autor](https://s-trojmiasto.pl/zdj/redaktorzy/8abe838f9bb7539a3408957441973b78.jpg)
Jan Daniluk
- doktor historii, adiunkt na Wydziale Historycznym UG, badacz historii Gdańska w XIX i XX w., oraz historii powszechnej (1890-1945).
Opinie (198) ponad 50 zablokowanych
-
2023-12-03 17:34
(6)
Nie zrozumiałem do końca. Czy Kon sam zbudował tę willę, czy odkupił od kogoś? Czy Kon pracował po wybuchu II Wojny światowej w tej willi jako dozorca, czy w innym pałacyku w Łodzi? Podejrzewam, że Kon za willę od nazistów niczego nie dostał, takich historii nie było. To była zwykła aryzacja, czyli kradzież w biały dzień.
- 29 9
-
2023-12-03 22:45
(3)
Pracował w Łodzi - "Sam mieszkał w pałacyku przy ul. Targowej 61 w Łodzi".
Czy zbudował willę opisaną w artykule? Przecież jest to jasno napisane: "ale faktem jest, że w połowie lat 20. XX w. na jego zlecenie zbudowano okazałą willę (Landhaus Jäschkental)". Z jednym masz rację - artykuł zupełnie pomija, w jaki sposób odebrano mu willę. Czy ją po prostu zabrano - czy też zmuszono go do jej sprzedaży.- 5 1
-
2023-12-04 07:06
Willę stracil po wojnie tak jak wielu innych gdanszczan (2)
Straciło majątek w Gdańsku, gdańszczan pochodzenia niemieckiego i żydowskiego. Państwo ludowe zabrało. Właściciel był już w Ameryce wtedy, Meksyk, potem Argentyna.
- 3 2
-
2023-12-04 08:51
Nie do końca (1)
Wcześniej Niemcy mu ją odebrali . Taki był los wielu Żydów i Polaków . Wysiedlenia lub śmierć .
- 3 0
-
2023-12-04 15:07
Jeśli urodzili się w Polsce byli Polakami
- 1 1
-
2023-12-04 08:34
to naucz się czytać ze zrozumieniem
- 1 3
-
2023-12-04 09:05
Jak cie to interesuje zacznij szukac informacji a nie mędrkuj
- 1 3
-
2023-12-03 17:38
Poprosze o analize
Fabryk na BanditenStrasse oraz cegielni w Brentau
- 7 0
-
2023-12-03 17:42
Byl przetarg miasto (2)
Pchnelo to za pare baniek jak panietam. Jakas spolka ze Szczecina. Oczywiscie warunkow przetargu nie spelniono bo tam zabroniono fcji biurowej. Ale kto by sie tym intetesowal. Wazne ze na premie urzednikow kasa sie znalazla.
- 12 0
-
2023-12-03 18:12
masz dowody na przewał to zgłaszaj do prokuratury , nie masz dowodów bo szczujesz to zamknij twarz
- 2 2
-
2023-12-04 01:01
To samo z zamknieciem zespolu szkol architektonicznych na ul.Powstancow Warszawaskich.
- 2 0
-
2023-12-03 19:17
nazizm i syjonizm to to samo (1)
oba wywodzą się z Austrii
- 9 1
-
2023-12-04 22:30
Brao ! Narracja judeo-bolszewicka Neguje .
- 0 0
-
2023-12-03 20:53
Pięknie prezentowały się pruskie dworki (3)
ale zupełnie nie były funkcjonalne w środku a przyczółki od strony frontowej pełniły bardziej rolę ozdobną niż wysuniętego okna na świat.
Schody w środku wysokie na dwa kroki, pomieszczenia ok 3 metrowe z takimi samymi oknami przez które wiało. Zimno musiało tam być jak w zamkach. Gdy kiedyś spałam w starej wysokiej kamienicy czułam się jak mysz w kąciku wielkiego pomieszczenia, straszny hałas, słychać było odkręcane krany w budynku i spuszczanie wody brr- 4 4
-
2023-12-03 22:27
edit:.
Poprawię się gdy zwiedzałam zamek w Kwidzynie zimą to w jednym pomieszczeniu rozpalono zabytkowy kaflowy piec wysoki po sam sufit który sprawnie ogrzewał komnatę.- 2 0
-
2023-12-03 22:54
(1)
To nie jest żaden pruski dworek - tylko typowa willa z lat 20-tych, która pasowałaby praktycznie w dowolnym miejscu środkowej i zachodniej Europy. Domy takie były bardzo funkcjonalne, ponadto dość solidnie budowane i z wykorzystaniem porządnych materiałów.
Schody miały normalną wysokość stopni - to projektowali architekci - praktycy. A i z okien nie wiało - gdy były zadbane.- 4 2
-
2023-12-04 13:54
Nie ma różnicy między określeniem dworu a willą oba oznaczają budynek mieszkalny. Były to lata 20-te więc funkcjonował wówczas zabudowa pruska bo na carską to nie wygląda a sam Kohn jak nazwisko wskazuje posiadał korzenie niemieckie.
Że te wszystkie zabytkowe domy nie były funkcjonalne wskazują wprost sami architekci. Wystarczy poogladać stare zdjęcia lub filmy i widzimy jak wnętrza wyglądały, literatura też wiele mówi. Sama trochę już zwiedziłam i rzadko trafiały się schody które były łatwe do pokonania bo albo za wielkie albo zbyt wąski a domyślam się że zaprojektowane przez architektów jak na budynki użyteczności publicznej przystało tylko nie wiem jak wówczas wyglądał nadzór budowlany i umiejętności ciesielskie.- 1 0
-
2023-12-03 22:28
Niemiecki
A nie nazistowski
- 8 1
-
2023-12-04 06:58
Dolina Jaskowa a willa Konowa
Jak: wasze ulice a nasze kamienice.
- 4 0
-
2023-12-04 08:43
Widać niestety w porównaniu z starymi zdjęciami, że budynek stracił jakiekolwiek walory historyczne
w wyniku modernizacji, na którą wydał pozwolenie Dariusz Chmielewski, ówczesny Wojewódzki Konserwator Zabytków, obecnie rozważany wśród nazwisk, które mają zastąpić Strzoka.
Jego powrót to będzie takie właśnie niszczenie zabytków. Badziewne okna PCV, zmieniona konstrukcja dachu, która wygląda okropnie, całościowo jednolita elewacja, mimo że na czarno białym zdjęciu widać iż tak nie było, zmieniona konstrukcja barierek tarasów z dodanymi w rogach ceglanymi prawdopodobnie murkami, do których zamocowano barierki...- 4 0
-
2023-12-04 09:04
Piękna willa, dziękuję za super artykuł
- 0 1
-
2023-12-04 09:42
Ciekawi mnie (3)
A dlaczego on uciekł akurat do Argentyny? To mnie bardziej zastanawia.
- 4 0
-
2023-12-04 10:55
Hitler tez byl Zydem. (1)
- 3 2
-
2023-12-08 13:36
ty nim jestes
- 0 0
-
2023-12-04 14:02
Większość nazistów których nie stracono po II WŚ uciekała do Ameryki Południowej. Widocznie mogli tam czuć się anonimowo i dalej prowadzić interesy a Oskar jak widzimy święty nie był.
- 2 1
Portal trojmiasto.pl nie ponosi odpowiedzialności za treść opinii.